Wani sabon bincike ya bankaɗo wani tsari na kare haƙƙin yara da wani masanin addinin Musulunci ɗan asalin ƙasar Uzbek ya rubuta tun a ƙarni na 13. Wannan bincike, wanda ke nazarin rubuce-rubucen masanin, ya nuna yadda aka kafa ginshiƙan dokoki da ka'idoji don tabbatar da jin daɗin yara da kuma kare su daga cutarwa, shekaru aru-aru kafin yarjejeniyoyin ƙasashen duniya na zamani kan haƙƙin yara. Ayyukan wannan masani, wanda ya yi tsokaci kan muhimmancin ilimi, tarbiyya, da kuma alhakin da ya rataya a wuyan iyaye da al'umma baki ɗaya wajen kula da yara, na nuna wata fuska ta daban a tarihin gwagwarmayar kare haƙƙin yara a faɗin duniya. Binciken ya jaddada cewa waɗannan ra'ayoyi sun samo asali ne daga koyarwar addinin Musulunci da kuma al'adun yankin Asiya ta Tsakiya na wancan lokacin, lamarin da ke ƙara haske kan gudunmawar da masana Musulmi suka bayar a fannoni daban-daban na ilimin ɗan Adam, ciki har da fannin shari'a da zamantakewa. Wannan bincike na da nufin sake duba tarihin haƙƙin yara ta mahangar da ba a saba bi ba.
Tarihin Shirin Hakkin Yara
Kamar yadda binciken ya nuna, waɗannan ka'idoji da aka tanadar don kare yara sun samo asali ne tun a ƙarni na 13. Wannan lokaci a tarihi ya yi daidai da wani muhimmin zamani a yankin Asiya ta Tsakiya, inda ilimi da rubuce-rubuce suka bunƙasa ƙarƙashin masana daban-daban. Rubutun wannan masani ɗan asalin ƙasar Uzbek ya bayyana a daidai lokacin da ake samun ci gaba a fannonin falsafa, shari'a, da kuma ilimin zamantakewa a duniyar Musulunci. Abin lura shi ne yadda aka tsara waɗannan ra'ayoyi a cikin wani rubutaccen tsari, lamarin da ke nuna aniyar samar da wani abu da za a iya komawa a kai don amfani da shi a aikace, maimakon a bar su a matsayin ra'ayoyi kawai da ba a rubuta ba.
Gano cewa an kafa irin wannan tsari a wancan lokacin na da muhimmancin gaske ga masu nazarin tarihin shari'a da haƙƙin ɗan Adam. Ya kan ba da wata sabuwar mahanga cewa tunanin kare yara da tsara musu dokoki na musamman ba wai abu ne da ya fara a Yammacin duniya a ƙarnukan baya-bayan nan ba kaɗai. Maimakon haka, wannan bincike ya tabbatar da cewa al'ummomi da dama, ciki har da na yankin Uzbek, sun daɗe da fahimtar muhimmancin yara a cikin al'umma da kuma buƙatar samar musu da kariya ta musamman. Kasancewar an rubuta wannan tsari a ƙarni na 13 ya nuna wani zurfin tunani da hangen nesa da masanin ya mallaka, wanda ya yi tasiri kan yadda aka gina al'umma a wancan zamanin.
Wannan tsari da aka bankaɗo ya ƙunshi bayanai dalla-dalla kan nauyin da ya rataya a wuyan iyaye, malamai, da kuma mahukunta wajen renon yara. Ya yi tsokaci kan muhimmancin samar da ingantaccen ilimi, lafiya, da kuma tarbiyya mai kyau. Tsarin ya kuma bayyana haƙƙoƙin da yaro ke da su tun daga haihuwarsa, ciki har da haƙƙin samun suna mai kyau, shayarwa, da kuma kulawa ta musamman idan yana da wata buƙata ta daban. Wannan ya nuna cewa tunanin da ke cikin rubutun ya wuce gaban zamaninsa, inda ya tattauna batutuwan da a yau ake ganin su a matsayin ginshiƙan yarjejeniyoyin ƙasashen duniya kan haƙƙin yara.
Binciken ya kuma yi nuni da cewa an tsara waɗannan dokoki ne bisa la'akari da yanayin zamantakewa da al'adun mutanen yankin na wancan lokacin, tare da tushensu daga koyarwar addinin Musulunci. Wannan haɗakar al'ada da addini wajen samar da dokokin kare yara a ƙarni na 13 na ƙara wa binciken armashi, domin ya nuna yadda al'ummomi ke amfani da abubuwan da suka yi imani da su wajen samar da mafita ga matsalolin zamantakewarsu. Samun wannan rubutu daga wancan tarihi mai nisa ya buɗe wani sabon babi a fagen nazarin tarihin kare haƙƙin yara a duniya.
Masanin Uzbek da Gudunmawarsa
Babban jigon wannan bincike shi ne wani masanin addinin Musulunci ɗan ƙasar Uzbek, wanda ya yi rayuwa a ƙarni na 13, kuma rubuce-rubucensa su ne tushen wannan sabon nazari. Ko da yake ba a bayyana sunansa a fili ba a cikin wannan bincike, an bayyana shi a matsayin wata fitacciyar siffa a tarihin ilimi a yankinsa a wancan lokacin. Aikinsa ya shafi fannoni da dama na shari'ar Musulunci da kuma zamantakewa, inda ya yi amfani da zurfin iliminsa wajen fassara koyarwar addini zuwa ga wasu tsare-tsare da za a iya amfani da su a rayuwar yau da kullum don inganta al’umma. Wannan masani ya fito ne daga yankin da a yanzu ake kira Uzbekistan, wanda a tarihi ya kasance cibiyar bunƙasar ilimi da al'adu a duniyar Musulunci ta Tsakiyar Asiya.
Gudunmawarsa mafi muhimmanci, kamar yadda binciken ya bankaɗo, ita ce samar da wani cikakken tsari na kare haƙƙin yara. Wannan tsari ba wai kawai ya tattara ra’ayoyi ne ba, a'a, ya kafa su ne a matsayin ka’idoji da dokoki da ke da tushe a shari’a. Ayyukansa sun nuna cewa ya fahimci cewa lafiyar al’umma da ci gabanta na dogara ne kacokam kan yadda ta kula da yaranta. Ya jaddada cewa tarbiyya da ilimi ba wai zaɓi ba ne, a’a, wajibi ne da ya rataya a wuyan iyaye da kuma al’umma baki ɗaya. Ya yi nazari mai zurfi kan matakai daban-daban na rayuwar yaro, tun daga cikin ciki har zuwa lokacin da zai balaga, inda ya keɓe wa kowane mataki wasu haƙƙoƙi na musamman da kuma nauyin da ke kan masu kula da shi.
Ta hanyar rubuce-rubucensa, wannan masani ya yi ƙoƙarin kafa wata doka da za ta zama abin dogaro wajen warware matsaloli da suka shafi yara, kamar sakaci, cin zarafi, da kuma rashin ba su ilimi. Ya yi bayani dalla-dalla kan yadda za a tafiyar da harkokin gadon yara marayu, da kuma yadda za a tabbatar an yi amfani da dukiyoyinsu ta hanyar da ta dace don amfaninsu. Haka nan, ya yi tsokaci kan haƙƙin yaro na samun wasa da nishaɗi, wanda ya ɗauka a matsayin wani muhimmin sashe na bunƙasar tunaninsa da jikinsa. Wannan hangen nesa nasa, wanda ya haɗa da buƙatun yaro na zahiri da na ruhi, ya sha bamban da yadda aka saba kallon yara a wasu al'ummomi a wancan zamanin.
Binciken ya nuna cewa masanin ya yi amfani da nassoshin Al-Qur'ani da Hadisan Annabi Muhammad (SAW) a matsayin ginshiƙin ra'ayoyinsa, amma kuma ya daidaita su da yanayin zamantakewa da al'adun mutanen yankin Uzbek na wancan lokaci. Wannan salon nasa na haɗa nassi da hankali da kuma sanin halin da al’umma ke ciki ya sa rubutun nasa ya zama mai amfani da sauƙin aiwatarwa. Ayyukansa sun zama wata shaida mai ƙarfi da ke nuna yadda masana Musulmi na da can suka yi ƙoƙarin fassara manyan manufofin shari'ar Musulunci, kamar kiyaye rai, hankali, da dukiya, zuwa ga wasu matakai na zahiri da suka shafi rukunin al'umma mafi rauni, wato yara. Gudunmawarsa ta zama wani muhimmin tarihi da ke buƙatar ƙarin nazari.
Mahimmancin Shirin Ga Yara
Tsarin da masanin ya kafa na da matuƙar muhimmanci ga rayuwar yara, domin ya samar da wata garkuwa ta shari'a da ke kare su tun daga haihuwarsu. A cikin rubutun, an ba da fifiko na musamman ga haƙƙin rayuwa, inda aka haramta duk wani nau'i na sakaci ko cutarwa da ka iya yin barazana ga lafiyar yaro. Wannan ya haɗa da tabbatar da cewa yaro ya samu isasshen abinci, sutura, da kuma muhalli mai tsafta. Binciken ya nuna cewa masanin ya ɗauki lafiyar yaro a matsayin wani abu mai tsarki, inda ya dora alhakin kula da ita a kan iyaye da kuma al'umma baki ɗaya. Wannan ra'ayi, wanda ya samo asali daga koyarwar Musulunci, ya zama ginshiƙin tsarin, yana mai tabbatar da cewa ba a bar yara a baya ba a cikin al'umma.
Tsarin ya jaddada muhimmancin ilimi da tarbiyya a matsayin haƙƙi na asali ga kowane yaro, ba tare da la'akari da matsayin iyayensa ba. An bayyana cewa wajibi ne a kan iyaye su samar wa 'ya'yansu ilimin addini da na zamani, gwargwadon hali, don su zama mutane nagari a cikin al'umma. Masanin ya yi imanin cewa ilimi shi ne hanya mafi inganci ta karya kangin talauci da jahilci, kuma baiwa yaro ilimi tamkar an ba shi makamin da zai kare kansa da shi a nan gaba ne. Haka nan, ya yi tsokaci kan muhimmancin tarbiyya mai kyau, wadda ta haɗa da koya wa yaro ɗa'a, girmama na gaba, da kuma sanin haƙƙin wasu.
A fannin zamantakewa, tsarin ya ba da kariya ta musamman ga yara marayu da masu buƙatu na musamman. Ya tanadi wasu dokoki game da yadda za a kula da dukiyoyin maraya don kada a cuce su, inda ya ce duk wanda ya ci dukiyar maraya ba da haƙƙi ba, to ya aikata babban laifi. Wannan ya nuna yadda tsarin ya yi hangen nesa wajen kare haƙƙin yara mafi rauni a cikin al'umma. An kuma ba da muhimmanci ga haƙƙin yaro na yin wasa da nishaɗi, wanda aka ɗauka a matsayin wani muhimmin abu don bunƙasar kwakwalwa da lafiyar jikinsa.
