Wata babbar kotun tarayya da ke zamanta a Abuja ta bayar da umarnin tsare Gwamnan Babban Bankin Najeriya, Godwin Emefiele, a gidan yari na Kuje har zuwa ranar 22 ga watan Nuwamba, lokacin da za a yanke hukunci kan bukatarsa ta neman beli. Mai shari’a Hamza Muazu ne ya bayar da wannan umarni a ranar Juma’a bayan an gurfanar da Mista Emefiele a gaban kotun bisa wasu sabbin tuhume-tuhume guda shida da Hukumar Yaƙi da yi wa Tattalin Arzikin Ƙasa Ta’annati, EFCC, ta shigar a kansa.
Tuhume-tuhumen, waɗanda aka gabatar a ranar 8 ga watan Nuwamba, sun shafi zargin bayar da kwangiloli ga wasu kamfanoni da ake zargin yana da alaƙa da su, ciki har da wata ma’aikaciyar Babban Bankin Najeriya mai suna Sa’adatu Rakiya Danjuma, da kuma matarsa, Margaret Emefiele. A cewar EFCC, ana zargin Mista Emefiele da amfani da muƙaminsa wajen bayar da kwangilar gyaran gidan mataimakin gwamnan bankin da ke Legas da kuma samar da motoci ga bankin, lamarin da ya saɓa wa dokar da ta haramta cin hanci da rashawa. Lauyan Mista Emefiele, Mathew Burkaa, ya roƙi kotu ta ba da belin wanda yake karewa, amma sai lauyan EFCC, Rotimi Oyedepo, ya ce yana buƙatar lokaci domin ya mayar da martani a rubuce.
Tarihin Lamarin da Ya Faru
Wannan dai shi ne karo na baya-bayan nan a cikin jerin matsalolin shari'a da Mista Emefiele ya fuskanta tun bayan da Shugaba Bola Ahmed Tinubu ya dakatar da shi daga aiki a watan Yuni. Tun a wancan lokacin ne Hukumar Tsaro ta Farin Kaya, wato DSS, ta fara tsare shi a Abuja, inda ta zarge shi da laifin mallakar bindiga ba bisa ƙa'ida ba da kuma wasu laifuka da suka shafi ta'addanci.
A watan Yuli, wata babbar kotun tarayya da ke Legas ta bayar da belin Mista Emefiele kan tuhumar mallakar bindiga, amma sai jami'an DSS suka sake kama shi a harabar kotun. Lamarin ya haifar da cece-kuce da arangama tsakanin jami'an DSS da na Hukumar Kula da Gidajen Yari. Daga bisani gwamnatin tarayya ta janye wannan tuhuma ta farko a watan Agusta, bayan da daraktan shigar da ƙara na ƙasa ya gabatar da buƙatar hakan.
Sai dai kuma, an sake shigar da wasu sabbin tuhume-tuhume guda 20 a kansa a wata babbar kotun tarayya da ke Abuja, waɗanda suka haɗa da zargin almundahana da kuma wasu laifuka na cin hanci da rashawa. Waɗannan tuhume-tuhume sun haɗa da wasu mutane biyu, ciki har da Sa’adatu Rakiya Danjuma. A ƙarshen watan Oktoba ne wata kotu a Abuja ta umarci EFCC ta saki Mista Emefiele ko kuma ta gurfanar da shi a gaban kotu, bayan ya shafe sama da kwanaki 150 a tsare ba tare da an bayar da belinsa ba. Wannan umarni ne ya kai ga gurfanar da shi a ranar Juma'a kan sabbin tuhume-tuhume shida da suka shafi bayar da kwangiloli ba bisa ƙa'ida ba.
Bincike da Gano Gaskiya
A wani ƙarin mataki na bincike, rahotanni sun bayyana cewa EFCC ta gayyaci wasu manyan jami’an Babban Bankin Najeriya domin amsa tambayoyi dangane da wasu kwangiloli da aka bayar a zamanin Mista Emefiele. Daga cikin waɗanda aka gayyata har da mataimakan gwamnan bankin guda huɗu da ke kula da sassa daban-daban, waɗanda ake sa ran za su bayar da bayanai kan yadda aka tafiyar da harkokin bayar da kwangiloli da kuma biyan kuɗaɗe a ƙarƙashin jagorancinsa. Binciken ya fi mayar da hankali ne kan kwangilolin da aka bai wa kamfanonin da ake zargin suna da alaƙa da Mista Emefiele ko kuma na hannun damansa.
Hukumar ta EFCC tana kuma duba wasu manyan tsare-tsare da aka ƙaddamar a lokacin da yake gwamna, musamman ma shirin nan na Anchor Borrowers’ Programme, wanda aka kafa domin tallafa wa manoma da kuɗaɗen noma. Majiyoyi a cikin hukumar sun nuna cewa ana binciken yadda aka raba biliyoyin nairori a ƙarƙashin wannan tsari, da kuma ko an bi ƙa’idojin da suka dace wajen zaɓen waɗanda suka amfana da shirin. Har ila yau, binciken ya shafi yadda aka tafiyar da harkokin kuɗaɗen waje da kuma yadda aka yi amfani da su wajen shigo da wasu kayayyaki cikin ƙasar, inda ake zargin an yi amfani da wasu kamfanoni wajen samun kuɗaɗen waje ba bisa ƙa’ida ba.
Wani ɓangare na binciken ya shafi zargin cewa an yi amfani da wasu asusun ajiyar banki da ba a san da su ba wajen hada-hadar kuɗaɗe da ba a bayyana su a cikin littattafan lissafin Babban Bankin ba. Jami'an bincike suna bibiyar yadda aka buɗe waɗannan asusu da kuma manufar da suka yi aiki da ita. Ana kuma binciken wasu manyan ma'aikata da suka yi ritaya da waɗanda ke kan aiki, waɗanda ake kyautata zaton suna da masaniya kan yadda aka gudanar da waɗannan harkoki. Hukumar ta ce binciken zai zurfafa domin gano duk wanda ke da hannu a cikin zarge-zargen da ake yi wa tsohon gwamnan da kuma tabbatar da an gurfanar da su a gaban shari'a.
Martani da Matakan Gaggawa
Dangane da wannan yanayi, ƙungiyoyin farar hula da dama sun tofa albarkacin bakinsu. Wata sanarwa da Cibiyar Kare Haƙƙin Bil Adama da Bincike (CHRPA) ta fitar ta yi kira ga Shugaba Tinubu da ya shiga tsakani domin tabbatar da cewa an bi ƙa’idojin doka a shari’ar Mista Emefiele. Babban daraktan ƙungiyar, Kwamared Idris Abdul, ya bayyana cewa ci gaba da tsare Mista Emefiele bayan umarnin kotu na bayar da belinsa ya saɓa wa kundin tsarin mulkin ƙasar. Ya ƙara da cewa matakin da hukumomin tsaro suka ɗauka na sake kama shi a harabar kotu a baya ya nuna rashin mutunta tsarin shari’a, lamarin da ka iya raunana demokaraɗiyya. Kwamared Abdul ya ce, "Wajibi ne a bar shari'a ta yi aikinta ba tare da tsangwama ba. Idan har kotu ta ba da beli, ya kamata a mutunta wannan umarni."
A nata ɓangaren, ƙungiyar lauyoyi ta ƙasa, wato NBA, ta fitar da wata sanarwa mai ƙarfi inda ta la’anci arangamar da ta faru a harabar kotun Legas tsakanin jami'an DSS da na Hukumar Kula da Gidajen Yari. Shugaban ƙungiyar na wancan lokaci, Yakubu Maikyau, ya bayyana lamarin a matsayin abin kunya ga ƙasa. Ya ce irin wannan hali yana nuna ƙasƙanci ga fannin shari’a kuma yana iya haifar da ruɗani a tsakanin hukumomin gwamnati. Mista Maikyau ya jaddada cewa ya zama wajibi kowace hukuma ta tsaro ta mutunta hurumin ‘yar uwarta da kuma bin doka da oda. Ya kuma yi kira ga gwamnatin tarayya da ta kafa kwamitin bincike domin gano musabbabin faruwar lamarin da kuma ɗaukar matakin da ya dace a kan waɗanda aka samu da laifi don hana aukuwarsa a nan gaba.
Sakamako da Tasirin Gaba
Masana harkokin shari'a da tattalin arziki sun bayyana cewa shari'ar Mista Emefiele za ta zama wata muhimmiyar gwaji ga sabuwar gwamnatin Shugaba Bola Ahmed Tinubu a yaƙinta da cin hanci da rashawa. Suna ganin yadda aka gudanar da shari'ar zai aike da sako karara kan ko gwamnatin da gaske take wajen hukunta manyan jami'an da ake zargi da almundahana, ba tare da la'akari da matsayinsu ba. Haka nan, sakamakon shari'ar na iya yin tasiri a kan yadda kasashen duniya ke kallon Najeriya wajen jajircewarta na tabbatar da shugabanci na gari da bin doka da oda. Idan aka same shi da laifi, hukuncin da za a yanke masa zai iya zama ishara ga sauran ma'aikatan gwamnati.
A ɓangaren tattalin arziki kuwa, manazarta sun nuna cewa shari'ar na iya haifar da wasu sauye-sauye a tsarin tafiyar da Babban Bankin Najeriya. Ana sa ran gwamnati za ta ƙara zage damtse wajen ƙarfafa matakan sa ido da bin ƙa'idoji a cikin bankin domin hana afkuwar irin zarge-zargen da ake yi wa Mista Emefiele a nan gaba. Wannan na iya haɗawa da sake duba dokokin da suka shafi bayar da kwangiloli da kuma yadda ake tafiyar da manyan tsare-tsaren kuɗi kamar shirin Anchor Borrowers' Programme. Hakan zai iya ƙarfafa gwiwar masu zuba jari na cikin gida da na waje, waɗanda ke bukatar su ga an samar da gaskiya da riƙon amana a cibiyoyin hada-hadar kuɗi mafi muhimmanci a ƙasar.
Daga ƙarshe, shari'ar na da damar yin tasiri kan makomar siyasar Mista Emefiele da kuma gadon da zai bari a matsayinsa na ɗaya daga cikin gwamnonin Babban Bankin Najeriya da suka fi daɗewa a kan muƙami. Ko da an wanke shi daga dukkan tuhume-tuhumen, dogon lokacin da ya shafe a tsare da kuma yadda aka tafiyar da lamarin tun daga farko ya riga ya haifar da babbar tarnaki ga sunansa. Sakamakon ƙarshe na shari'ar zai tantance yadda tarihi zai tuna da shi, ko a matsayin wanda aka zalunta ko kuma wanda ya yi amfani da muƙaminsa ba bisa ƙa'ida ba.
